lavaan (altijd geschreven in onderkast) begon ooit als een soort hobby-project van één ontwikkelaar, Yves Rosseel, die vond dat er in het programma R geen gebruiksvriendelijke software bestond voor structural equation modelling (SEM). Daarom besloot hij zelf een pakket te bouwen dat net zo makkelijk te gebruiken is als commerciële software, maar dan open source en vrij toegankelijk.

Terrence, inmiddels universitair docent methoden en statistiek aan de UvA, leerde deze Rosseel kennen tijdens zijn promotietraject. Hij raakte enthousiast over LAVAAN en begon anderen online te helpen met het gebruik ervan. Inmiddels is Terrence uitgegroeid tot een van meest gevorderde gebruikers én bijdragers aan het programma.

Je bent al jaren actief met lavaan: je bouwt mee aan de software en je helpt wereldwijd andere wetenschappers met het gebruik ervan. Voelt deze grant als een erkenning voor al dat werk?

‘Jazeker, we zijn er ook jaren mee bezig geweest om deze beurs binnen te halen. Voor de duidelijkheid: het is geen klassieke onderzoeksbeurs, maar een beurs bedoeld om open science-infrastructuur op te bouwen. We mogen er bijvoorbeeld geen promovendi van betalen. Hoewel 45 projecten door deze NWO-beurs zijn gefinancierd, is dit het enige project dat is toegekend aan de Universiteit van Amsterdam (en 2 aan het Amsterdam UMC).
Het is een consortiumbeurs, waarin acht Nederlandse universiteiten en een universiteit in Vlaanderen samenwerken. Het totale budget is 1,5 miljoen euro, verdeeld over vier jaar. De belangrijkste onderdelen worden uitgevoerd aan de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit van Gent, waar lavaan is “geboren”.’

Wat ga je precies doen?

‘We gaan de software zodanig verbeteren en uitbouwen dat onderzoekers wereldwijd op een eerlijke, transparante en betaalbare manier complexe data kunnen analyseren. Er zijn veel methodologische onderzoekers die al werken aan het uitbreiden van de mogelijkheden van lavaan, en we willen de software herontwerpen om het voor bijdragers gemakkelijker te maken hun eigen onderdelen aan het project toe te voegen. Voor zowel gebruikers als ontwikkelaars van het lavaan-ecosysteem ontwikkelen we toegankelijk lesmateriaal om een brede community op te bouwen die samenwerkt aan de verdere ontwikkeling van lavaan.’

Waarom is dat belangrijk?

‘Open source is een hoeksteen van open science. SEM-software was traditioneel vooral commercieel, en de populairste pakketten werken als een black box: je weet niet precies wat er onder de motorkap gebeurt.’

Hoe erg is dat?

‘Dat is slecht nieuws voor de wetenschap, want daardoor zijn analyses niet volledig transparant én moeilijk reproduceerbaar. Andere ontwikkelaars hebben jaren besteed om uit te zoeken wat commerciële software precies doet, en dan blijkt dat de praktijk niet altijd overeenkomt met de documentatie. Dat wil je niet als je betrouwbare wetenschap wilt bedrijven. Met open software als lavaan is alles controleerbaar.

Bovendien zou de ontwikkeling van nieuwe methoden niet in de eerste plaats gestuurd moeten worden door de belangen van commerciële softwareontwikkelaars. Softwareopties kunnen een grote rol spelen in het vormgeven (of beperken) van de soorten onderzoeksvragen die wetenschappers überhaupt overwegen te onderzoeken! Ons project stelt een zeer diverse onderzoeksgemeenschap in staat op een meer democratische manier invloed uit te oefenen op hoe nieuwe methoden worden ontwikkeld, in lijn met de snel veranderende soorten data die onze wereld nu produceert.’

Wat wil je over vier jaar bereikt hebben?

‘Een stabiel, goed gedocumenteerd en uitbreidbaar lavaan, plus toegankelijke leerboeken en trainingsmaterialen voor gebruikers én ontwikkelaars. Dan wordt het gemakkelijker om samen best practices te ontwikkelen en statistisch verantwoord onderzoek te doen met open en transparante middelen. En dan hebben we een basis gelegd waarop de internationale community verder kan bouwen. Dat laatste is ook heel belangrijk, want software-ontwikkeling blijft altijd een work in progress.
En gezien de rol van SEM bij het toetsen van wetenschappelijke theorieën, kan dit er in hoge mate toe bijdragen dat onderzoekers in staat worden gesteld de software zo te ontwerpen dat deze hun echte onderzoeksvragen beantwoordt, in plaats van hun onderzoeksvragen te moeten beperken tot wat in de software past.’

Meer informatie over de projecten die een grant hebben ontvangen

In beeld: path diagrams in lavaan (klik om te vergroten)